ไม่มีสัญญาจ้าง ไม่มีประกันสังคม ยังมีสิทธิไหม

ทำงานโดยไม่มีสัญญาจ้างเป็นหนังสือ ไม่มีประกันสังคม ลูกจ้างยังมีสิทธิตามกฎหมายไหม

ทำงานมาสองปีแล้ว ไม่เคยเซ็นสัญญาอะไรเลย เจ้าของร้านบอกแค่ปากเปล่าว่าเงินเดือนเท่าไหร่ ทำงานกี่โมง แถมไม่เคยเห็นว่ามีประกันสังคม — พอถูกให้ออกกะทันหันก็เริ่มกังวลว่า ไม่มีสัญญาจ้างแบบนี้จะเรียกร้องอะไรได้ไหม หรือกฎหมายไม่คุ้มครองเพราะไม่มีเอกสาร

คำตอบที่หลายคนไม่รู้คือ — กฎหมายคุ้มครองคุณเต็มที่ตั้งแต่วันแรกที่เริ่มทำงาน ไม่ว่าจะมีกระดาษหรือไม่ก็ตาม สิ่งที่ต้องเตรียมคือ "หลักฐานความเป็นลูกจ้าง" ต่างหาก บทความนี้จะบอกว่าทำไมถึงเป็นเช่นนั้น และคุณควรเก็บอะไรไว้บ้าง

ไม่มีกระดาษ ก็เป็นสัญญาจ้างได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 575 นิยามสัญญาจ้างแรงงานว่า เป็นสัญญาที่บุคคลหนึ่งเรียกว่าลูกจ้าง ตกลงจะทำงานให้แก่บุคคลอีกคนหนึ่งเรียกว่านายจ้าง และนายจ้างตกลงจะให้สินจ้างตลอดเวลาที่ทำงานให้ — ไม่ได้กำหนดว่าต้องทำเป็นหนังสือ

แปลว่าเมื่อมีคำเสนอและคำสนองตรงกัน ไม่ว่าจะพูดกันปากเปล่า ตกลงกันในแชต หรือแม้แต่โดยปริยาย (คุณมาทำงานทุกวัน เขาจ่ายเงินทุกเดือน) สัญญาจ้างแรงงานก็เกิดขึ้นสมบูรณ์แล้ว การไม่มีเอกสารจึงไม่ได้ทำให้คุณ "ไม่ใช่ลูกจ้าง" — มันแค่ทำให้การพิสูจน์ยากขึ้นเท่านั้น ซึ่งแก้ได้ด้วยการเก็บหลักฐาน

สิทธิที่ได้ครบ แม้ไม่มีสัญญาเป็นหนังสือ

ลูกจ้างรายวันหรือลูกจ้างทดลองงานก็ได้รับความคุ้มครองเช่นกัน ไม่ได้แปลว่า "รายวัน = ไม่มีสิทธิ" ส่วนเงินก้อนที่ควรได้เมื่อถูกเลิกจ้างมีสามก้อนหลักที่มักสับสนกัน แยกให้ชัดได้ที่ ค่าชดเชย vs ค่าตกใจ vs ค่าบอกกล่าวล่วงหน้า ต่างกันอย่างไร

ไม่มีประกันสังคม — ใครผิด และลูกจ้างเสียอะไร

การขึ้นทะเบียนลูกจ้างเป็นผู้ประกันตนและนำส่งเงินสมทบเป็น หน้าที่ตามกฎหมายของนายจ้าง ไม่ใช่ทางเลือกที่จะทำหรือไม่ทำก็ได้ และไม่ใช่สิ่งที่ลูกจ้างต้อง "ขอ" นายจ้างที่ไม่ดำเนินการมีความรับผิดตามกฎหมายประกันสังคม ทั้งเงินเพิ่มและโทษตามที่กฎหมายกำหนด

"เขาบอกว่าเราเป็นฟรีแลนซ์" — ดูที่ข้อเท็จจริง ไม่ใช่ชื่อเรียก

นายจ้างบางรายเลี่ยงหน้าที่ด้วยการเรียกความสัมพันธ์ว่า "จ้างทำของ" "ฟรีแลนซ์" หรือ "พาร์ทเนอร์" แต่สิ่งที่กฎหมายดูคือเนื้อแท้ของความสัมพันธ์ ไม่ใช่ชื่อที่ใช้เรียกหรือหัวกระดาษของสัญญา

ถ้าเข้าลักษณะเหล่านี้ ก็มีน้ำหนักว่าเป็นสัญญาจ้างแรงงาน แม้เอกสารจะเขียนว่าอย่างอื่น เส้นแบ่งระหว่างสองสัญญานี้อธิบายไว้ละเอียดที่ สัญญาจ้างแรงงาน กับ สัญญาจ้างทำของ ต่างกันอย่างไร และหากถูกส่งมาทำงานผ่านบริษัทนายหน้า ให้ดูเพิ่มที่ Outsource / เหมาค่าแรง มาตรา 11/1 ใครคือนายจ้างตัวจริง

เก็บหลักฐานอะไรบ้าง (ทำได้ตั้งแต่วันนี้)

เมื่อมีหลักฐานพร้อม ช่องทางเรียกร้องก็เหมือนลูกจ้างทั่วไป — ยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงาน (ฟรี ไม่ต้องมีทนาย) หรือฟ้องศาลแรงงาน วิธีเลือกให้ตรงกับเคสดูที่ ร้อง คร.7 หรือฟ้องศาลแรงงาน เลือกทางไหนดี

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

❓ ไม่มีสัญญาเป็นหนังสือ จะเรียกค่าชดเชยได้ไหม

ได้ ถ้าพิสูจน์ได้ว่าเป็นลูกจ้างและถูกเลิกจ้าง สิทธิค่าชดเชยตามอายุงานเป็นไปตามกฎหมาย ไม่ได้ขึ้นกับว่ามีเอกสารสัญญาหรือไม่ วิธีคำนวณดูที่ตารางค่าชดเชยตามอายุงาน

❓ นายจ้างไม่ทำประกันสังคมให้ ลูกจ้างต้องรับผิดด้วยไหม

หน้าที่ขึ้นทะเบียนและนำส่งเงินสมทบเป็นของนายจ้าง ลูกจ้างสามารถแจ้งสำนักงานประกันสังคมให้ตรวจสอบได้ และการที่นายจ้างไม่ทำไม่ได้ทำให้ลูกจ้างเสียสิทธิตามกฎหมายคุ้มครองแรงงาน

❓ ทำงานรายวัน ได้เงินเป็นวัน ๆ ถือเป็นลูกจ้างไหม

การจ่ายค่าจ้างเป็นรายวันไม่ได้ทำให้ไม่เป็นลูกจ้าง หากทำงานภายใต้อำนาจบังคับบัญชาและได้ค่าตอบแทนตามเวลาทำงาน ก็เข้าลักษณะลูกจ้างและได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย

สรุป

ไม่มีสัญญาเป็นหนังสือไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิ กฎหมายไม่ได้บังคับว่าสัญญาจ้างแรงงานต้องทำเป็นหนังสือ และการไม่ขึ้นทะเบียนประกันสังคมเป็นความผิดของนายจ้าง สิ่งที่ตัดสินคือข้อเท็จจริงว่าคุณทำงานภายใต้อำนาจบังคับบัญชาหรือไม่ ดังนั้นภารกิจของลูกจ้างคือเก็บหลักฐานความเป็นลูกจ้างให้พร้อม แล้วสิทธิทุกอย่างยังอยู่ครบ (ภาพใหญ่เรื่องสัญญาจ้างและข้อบังคับ ดูที่ คู่มือออกแบบสัญญาจ้างและข้อบังคับการทำงาน)

บทความนี้ให้ข้อมูลทางกฎหมายเบื้องต้นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (มาตรา 575) และพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายเฉพาะกรณี เงื่อนไขและกำหนดเวลาตามกฎหมายประกันสังคมควรตรวจสอบล่าสุดกับสำนักงานประกันสังคม และควรปรึกษาทนายความสำหรับกรณีของท่าน